Die staat se regsverteenwoordiger het Suid-Afrika se geskiedenis ingespan – veral die Anglo-Boereoorlog en rassediskriminasie tydens apartheid – om die nuwe B-BBEE-sektorkodes vir die regsberoep te verdedig. Dié kodes word tans deur vier vooraanstaande regsfirmas in die hof betwis.
Tydens verrigtinge Woensdag in die Hooggeregshof in Pretoria het advokaat Fana Nalane SC, wat die minister van Handel, Nywerheid en Mededinging, Parks Tau, verteenwoordig, verwys na die sogenaamde “armblankeprobleem” wat ná die Anglo-Boereoorlog ontstaan het.
Nalane het aangevoer dat die verskroeide-aarde-beleid wat die Britse Ryk tydens die oorlog van 1899 tot 1902 toegepas het – en wat baie Afrikaners verarm gelaat het – die grondslag gelê het vir die latere ontwikkeling van apartheid en voorkeurbehandeling van wit mense.
Hy het ook die ironie uitgelig dat een van die firmas wat die kodes betwis, Deneys (voorheen Norton Rose Fulbright SA), gestig is deur Deneys Reitz, wat as tiener aan die Anglo-Boereoorlog deelgeneem het. Reitz het later die memoires Commando geskryf, waarin hy die verwoesting van die Britse taktiek beskryf, insluitend die afbrand van plase en die uitwissing van vee.
“Indien rykdom nie billik versprei word nie, sal sommige mense steeds slagoffers van die verskroeide-aarde-beleid wees,” het Nalane aan regter Nicoline Janse van Nieuwenhuizen gesê, wat ’n paneel van drie vroulike regters lei.
“As mense werklik so goed was soos ons dink, sou wette nie nodig gewees het nie.”
Dat Janse van Nieuwenhuizen steeds die saak aangehoor het, het ook aandag getrek nadat sy Dinsdag van moontlike partydigheid beskuldig is. Sommige partye het oorweeg om haar te laat onttrek, maar het uiteindelik besluit om hul aansoeke uit te stel sodat die verrigtinge kon voortgaan.
Nalane het verder aangevoer dat staatsorgane ’n grondwetlike verpligting het om transformasie te bevorder, en dat die uitreiking van die kodes deel daarvan vorm. Dit was in reaksie op bewerings dat Tau prosedurele en regsoute begaan het toe hy die kodes gepromulgeer het.
Kritiek is ook geopper dat Tau moontlik nie die kodes deeglik bestudeer het nie, wat sedert 2020 onder die toesig van die Regspraktykraad ontwikkel is, en dat hy bloot op amptelike advies staatgemaak het.
Nalane het dié bewerings verwerp en gesê dit is onrealisties om te verwag dat ’n minister elke tegniese detail self moet verifieer. Volgens hom kan ’n ervare minister geag word om ingeligte besluite te neem en op kundiges te steun.
“Hy het opgetree soos ’n redelike besluitnemer sou,” het Nalane gesê. “Hy is ingelig, het vergaderings bygewoon en die dokumente bestudeer.”
Volgens Nalane stel die kodes ’n relatief lae drempel en is dit daarop gemik om breë ekonomiese bemagtiging en transformasie te bevorder, in ooreenstemming met die Grondwet.
“Dit is ’n staatsdoelwit,” het hy gesê. “Dit vorm deel van die regering se strategie om B-BBEE te bevorder.”
Hy het die hof ook versoek om nie die kodes in hul geheel ongeldig te verklaar indien sekere bepalings problematies bevind word nie, maar eerder om wysigings te oorweeg.
“Die feit dat ’n enkele aspek hersienbaar is, beteken nie die hele raamwerk moet verval nie,” het hy gesê.
Apartheidsverlede sentraal tot argument
Intussen het advokaat Zinzile Matabese SC, wat die minister van Justisie en Grondwetlike Ontwikkeling, Mmamoloko Kubayi, verteenwoordig, aangevoer dat die kodes noodsaaklik is om die ongelykhede van die apartheidsverlede reg te stel.
Volgens haar het baie regsfirmas wat nou die kodes teenstaan, histories voordeel getrek uit apartheid en is hulle huiwerig om daardie voordele prys te gee.
“As ons werklik gelykheid wil bereik, moet dié wat bevoordeel is, bereid wees om sekere voordele te verloor in die proses van transformasie,” het sy gesê.
“Indien dit nie vrywillig gebeur nie, sal wetgewing ingestel word om dit te verseker – hetsy deur aansporings of deur afdwinging.”
Matabese het beklemtoon dat transformasie meer behels as bloot B-BBEE-graderings en dat dit werklik moet fokus op die insluiting van swart mense in betekenisvolle ekonomiese aktiwiteit.
Sy het ook kritiek gelewer op die uitsluiting van kleiner regspraktyke met ’n jaarlikse inkomste onder R5 miljoen, wat volgens regsfirmas sowat 95% van die sektor verteenwoordig.
“Daar is ’n wesenlike verandering nodig in die rassesamestelling van bestuur en eienaarskap,” het sy gesê.
“Ons kan nie by Vlak 1 BEE volstaan nie. Indien dit nie die doelwitte van transformasie bereik nie, voldoen ons nie aan Artikel 9(2) van die Grondwet nie.”
Artikel 9(2) handel oor gelykheid en plaas ’n verpligting op die staat om maatreëls te tref wat historiese ongelykhede aanspreek.
Matabese het bygevoeg dat indien groot regsfirmas werklik tot transformasie verbind was, hulle dit reeds sedert die aanvang van demokrasie sou geïmplementeer het.
“As hulle bereid was om vrywillig te transformeer, sou hulle dit lankal gedoen het. Nou kom hulle hof toe en kla dat die tyd te kort is,” het sy gesê.
“ Hulle wil hê die saak moet vanuit hul eie perspektief beskou word, en nie deur die lens van die Grondwet en die B-BBEE-wet nie.”